Grade 10 SEE Social Studies

html_content = """

कक्षा १० सामाजिक अध्ययन

सम्पूर्ण पाठहरूमा आधारित विस्तृत प्रश्नोत्तर सङ्ग्रह (Comprehensive Q&A Collection)

इकाई १: हामी र हाम्रो समाज (Us and Our Society)

प्रश्न १: सामाजिकीकरण (Socialization) भनेको के हो ? यसका प्रमुख तत्त्वहरू र माध्यमहरूको बारेमा विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: मानव जन्मजात रूपमा एउटा जैविक प्राणी (Biological being) हो। उसलाई समाजका विभिन्न पक्षहरूसँग घुलमिल गराउँदै एउटा सामाजिक व्यक्तित्व (Social personality) मा रूपान्तरण गर्ने सम्पूर्ण प्रक्रियालाई नै सामाजिकीकरण (Socialization) भनिन्छ। समाजले स्वीकार गरेका मूल्यमान्यता, सिद्धान्त, आदर्श र व्यवहारलाई आत्मसात् गर्दै समाजमा अन्तरघुलन (Integration) हुनु नै सामाजिकीकरण हो।

सामाजिकीकरणका प्रमुख तत्त्वहरू (Elements of Socialization):

१. प्रेम र स्नेह (Love and Affection): प्रेम र स्नेहले मानिसहरूमा अपनत्व (Sense of belonging) वृद्धि गर्छ, जसले विश्वास र सहकार्यको आधार प्रदान गर्दछ।

2. सहयोग (Cooperation): आपसी सहयोग र सहकार्यले मानिसहरूलाई एक-अर्काको नजिक ल्याउँछ र सेवा, निःस्वार्थपन जस्ता सामाजिक गुणहरूको विकास गर्दछ।

३. अन्तरक्रिया (Interaction): अन्तरक्रियाले अरूको विचार र भावना बुझ्ने, अनुभव आदानप्रदान गर्ने तथा विचारको सम्मान गर्ने वातावरण सिर्जना गर्दछ।

४. सम्मान (Respect): सम्मान भनेको अरूको मर्यादा, विचार र कार्यप्रति गरिने आदर हो। यसले सकारात्मक सोच र कार्यको निरन्तरतामा वृद्धि गर्छ।

५. भाषा (Language): भाषा विचार आदानप्रदान गर्ने सशक्त माध्यम हो। यसले मानिसहरूलाई आपसमा घुलमिल हुन र भावना बुझ्न मद्दत गर्दछ।

सामाजिकीकरणका माध्यमहरू वा निकायहरू (Agents of Socialization): घर-परिवार (Family - पहिलो पाठशाला), विद्यालय (School), साथीसंगी समूह (Peer group), सांस्कृतिक गतिविधिहरू, र स्थानीय समुदाय हुन्। यी माध्यमहरूबाट व्यक्तिले समाजका रीतिरिवाज, चालचलन र मूल्यमान्यताहरू सिकेर समाजको योग्य नागरिक बन्न सक्दछ।

प्रश्न २: नेपालको राष्ट्रिय पहिचान (National Identity) र यसका विभिन्न आयामहरूको बारेमा स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर: प्रत्येक व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रको आ-आफ्नै किसिमको फरक-फरक र साझा पहिचान (Identity) हुन्छ। नेपाल दक्षिण एसियाको एक बहुजाति, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषता बोकेको सार्वभौमिक राष्ट्र हो। नेपालको राष्ट्रिय पहिचानलाई निम्नलिखित आयामहरूमा प्रष्ट पार्न सकिन्छ:

१. राष्ट्रिय पहिचान (National Identity): नेपालको संविधानले नेपाललाई बहुजाति, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक देश भनी परिभाषित गरेको छ। नेपालको झण्डा, राष्ट्रिय गान, भौगोलिक विविधता र सांस्कृतिक सद्भाव हाम्रा राष्ट्रिय पहिचान हुन्।

२. जातीय पहिचान (Ethnic Identity): नेपालमा राष्ट्रिय जनगणना अनुसार १४२ भन्दा बढी जातजातिको बसोबास रहेको छ। क्षेत्री, बाहुन, मगर, थारू, नेवार, तामाङ, गुरुङ, दलित, मुस्लिम आदि नेपालका प्रमुख जातजाति र समुदाय हुन्।

३. भाषिक पहिचान (Linguistic Identity): नेपालमा १२४ भन्दा बढी भाषाभाषीहरू बोलिन्छन् (Census data)। नेपालको संविधानले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा भनेको छ भने प्रदेशहरूले पनि अन्य मातृभाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा निर्धारण गर्न सक्ने अधिकार दिएका छन्।

४. धार्मिक पहिचान (Religious Identity): नेपालमा विभिन्न धर्म मान्ने मानिसहरूको बसोबास भए पनि धार्मिक सहिष्णुता (Religious harmony) कायम रहँदै आएको छ। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किराँत, इसाई लगायतका १० वटा प्रमुख धर्महरू यहाँ पाइन्छन्।

५. लैंगिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यक पहिचान (Gender and Sexual Minority Identity): महिला, पुरुष र लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक (LGBTIQ) गरी तीन प्रकारका लैंगिक पहिचान रहेका छन्। नेपालमा उनीहरूको अधिकार र पहिचानलाई पनि कानुनी मान्यता दिइएको छ।

संक्षेपमा, हाम्रो पहिचान व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रसँग जोडिएको हुन्छ। यसले हामीलाई अनुशासनमा बस्न, राष्ट्रप्रती श्रद्धा भाव राख्न र विश्वमा देशको मान बढाउन प्रेरणा दिन्छ।

इकाई २: विकास र विकासका पूर्वाधार (Development and Infrastructure)

प्रश्न ३: मानव विकास सूचकांक (Human Development Index - HDI) भनेको के हो ? नेपालको वर्तमान अवस्था र यसमा सुधार गर्ने उपायहरूको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: कुनै पनि देशको आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक लगायतका क्षेत्रमा प्रगतिको स्तर वा स्थिति देखाउने सूचकलाई मानव विकास सूचकांक (Human Development Index - HDI) भनिन्छ। मानव विकासका तीन प्रमुख पक्षहरूअन्तर्गत प्रतिव्यक्ति आय (Per capita income), औसत आयु (Life expectancy), र शिक्षा (Education) पर्छन्। यी तीन पक्षको समग्र सूचकलाई आधार मानी कुनै पनि भौगोलिक इकाई, जाति वा समुदायको मानव विकासको स्थिति देखाउने संख्यात्मक प्रस्तुति नै मानव विकास सूचकांक हो।

नेपालको अवस्था र सुधारका उपायहरू: युएनडीपी (UNDP) मानव विकास प्रतिवेदन अनुसार नेपाल मध्यम मानव विकास स्तरमा रहँदै आएको छ। नेपालको मानव विकास सूचकांकमा अपेक्षित सुधार हुन नसक्नुमा प्रतिव्यक्ति आय कमजोर हुनु र लैंगिक असमानता कायम रहनु मुख्य कारण मानिन्छन्। नेपालको मानव विकास सूचकांकमा अपेक्षेत वृद्धि गर्न निम्नलिखित विषयहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक छ:

१. वैज्ञानिक, प्राविधिक र सीपमूलक शिक्षामा जोड दिने (Focus on technical and vocational education)।

२. शैक्षिक क्षतिलाई न्यूनीकरण गरी गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिने (Minimizing educational loss and focusing on quality education)।

३. जनताको औसत आयको स्थिति सुधार गर्न पोषण, सरसफाइ र सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवा र सुविधाको विकास गर्ने।

४. जनतालाई रोजगारीमूलक, स्वरोजगारमूलक र आयआर्जनका कार्यक्रमसँग आबद्ध गर्ने (Linking citizens with income-generating programs)।

५. मानव अधिकार, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली, समावेशीकरण र सुशासन (Good governance) को स्तर वृद्धि गर्ने।

प्रश्न ४: दिगो विकास (Sustainable Development) भनेको के हो ? यसका प्रमुख उद्देश्यहरू र नेपालमा यसको आवश्यकता प्रष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर: विकासको क्रममा साधनस्रोतोंको सन्तुलित प्रयोग गरी भावी सन्ततिले पनि आफ्नो आवश्यकतापूर्तिको अवसर प्राप्त गर्न सक्ने गरी वर्तमानको आवश्यकता पूरा गर्ने अवधारणालाई दिगो विकास (Sustainable Development) भनिन्छ। अर्थात्, भविष्यका पुस्ताको अधिकारलाई कुण्ठित नगरिकन वर्तमानका आवश्यकता पूरा गर्ने विकास नै दिगो विकास हो। सन् १९८० को दशकदेखि दिगो विकाससम्बन्धी विभिन्न दृष्टिकोण चर्चामा आएका हुन्।

दिगो विकासका प्रमुख उद्देश्यहरू (Objectives of Sustainable Development):

१. पर्यावरणको प्रभावकारी संरक्षण गर्ने (Effective protection of environment)।

२. प्राकृतिक स्रोत र साधनको मितव्ययी र सचेततापूर्वक प्रयोग गर्ने (Wise and conscious use of natural resources)।

३. उच्च नाफामूलक र दिगो आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने (Achieving high profitable and sustainable economic growth)।

४. सामाजिक सद्भाव कायम राख्ने र गरिबी निवारणमा सहयोग पुर्‍याउने (Maintaining social harmony and aiding poverty alleviation)।

५. सुशासन र सामाजिक न्याय स्थापित गर्ने (Establishing good governance and social justice)।

नेपालमा प्राकृतिक प्रकोपबाट बच्न, प्राकृतिक साधनस्रोतको अविवेकी दोहन रोक्न, पर्यावरण र विकासबीच सन्तुलन कायम गर्न दिगो विकासको अवधारणा अनिवार्य रूपमा लागू गर्नुपरिरहेको छ।

इकाई ३: हाम्रा सामाजिक मूल्य र मान्यता (Our Social Values and Recognition)

प्रश्न ५: हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदाहरू (National Heritage) के-कस्ता छन् ? तिनको संरक्षण किन आवश्यक छ ? चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: हाम्रा पूर्वजबाट प्राप्त ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक, प्राकृतिक महत्त्वका क्षेत्र, कला, संस्कृति आदि सम्पदाहरू हुन्। सम्पदाहरू मूर्तिक (Tangible) र अमूर्तिक (Intangible) हुन्छन्। मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, जङ्गल, मूर्तिकला, शिलालेख आदि मूर्तिक सम्पदा हुन् भने संस्कृति, विभिन्न पर्व मनाउने पद्धति, पूजा विधि, डसना बनाउने तरिका आदि अमूर्तिक सम्पदा हुन्।

विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत नेपालका सम्पदा क्षेत्रहरू: नेपालमा विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत प्रमुख क्षेत्रहरूमा काठमाडौं उपत्यका सम्पदा क्षेत्र (पशुपतिनाथ क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ स्तूपा, बौद्धनाथ महाचाइत्य, चाँगुनारायण मन्दिर, वसन्तपुर, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्र), लुम्बिनी (भगवान गौतम बुद्धको जन्मस्थल), सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज पर्दछन्।

राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व र संरक्षणका उपायहरू:

राष्ट्रिय सम्पदाहरू देशका अमूल्य निधि हुन्। यिनले देशको राष्ट्रिय पहिचान स्थापित गर्न, पुर्खाको ज्ञान र प्रविधिको जानकारी दिन, पर्यटन प्रवर्द्धन (Tourism promotion) गर्न र जैविक विविधता संरक्षण गर्न महत्त्वपूर्ण सहयोग पुर्‍याउँछन्। सम्पदा संरक्षणका लागि सम्पदा क्षेत्र र वरपर फोहोर नगर्ने, भौतिक संरचना निर्माण गर्दा ध्यान दिने, स्थानीय मानिसहरूलाई सचेत गराउने र जीर्णोद्धार (Renovation) गर्ने गर्नुपर्छ।

इकाई ४: सामाजिक समस्या र समाधान (Social Problems and Solutions)

प्रश्न ६: मानव बेचबिखन (Human Trafficking) एक गम्भीर सामाजिक समस्या हो। यसका कारणहरू र यसबाट बच्ने उपायहरूको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: मानिसलाई प्रलोभनमा पारेर, झुक्याएर, बलजफ्ती गरी वा अपहरण गरेर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा वा विदेशमा लगेर बेचबिखन गर्ने कार्यलाई मानव बेचबिखन (Human Trafficking) भनिन्छ। यो आधुनिक समाजको एक घृणित, अमानवीय र गम्भीर सामाजिक अपराध तथा समस्या हो।

मानव बेचबिखनका कारणहरू: गरिबी (Poverty), अशिक्षा (Illiteracy), चेतनाको कमी, रोजगारीको प्रलोभन, खुला सिमानाको दुरुपयोग, र अन्धविश्वास मुख्य कारण हुन्। दलालीहरूले राम्रो जागिर वा विवाहको झूटा आश्वासन दिएर सोझासाझा महिला तथा बालबालिकाहरूलाई फसाउने गर्छन्।

असरहरू: मानव बेचबिखनमा पर्ने व्यक्तिहरू शारीरिक तथा मानसिक रूपमा क्षतविक्षत हुन्छन्, उनीहरूले एचआइभी (HIV/AIDS) जस्ता घातक रोगहरूको सामना गर्नुपर्छ, समाजमा अपहेलित हुनुपर्छ र जीवनभर पीडਾ भोग्नुपर्छ।

समाधानका उपायहरू:

१. गाउँबस्तीमा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने (Running awareness programs)।

२. गरिबी निवारण र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्ने (Creating employment opportunities)।

३. मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ को कढाइका साथ पालना गर्ने र दोषीलाई कडा सजाय (Strict punishment) दिने।

४. सीमानाकामा कडा निगरानी राख्ने र शंकास्पद गतिविधि नियन्त्रण गर्ने।

इकाई ५: नागरिक चेतना (Civic Consciousness)

प्रश्न ७: व्यवस्थापिका (Legislature) को गठन प्रक्रिया र यसका मुख्य काम, कर्तव्य र अधिकारहरूको वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर: राज्यका तीन प्रमुख अङ्गहरूमध्ये कानुन निर्माण गर्ने कार्य गर्ने मुख्य अङ्गलाई व्यवस्थापिका (Legislature) भनिन्छ। नेपालको संविधानअनुसार संघीय व्यवस्थापिकालाई संघीय संसद (Federal Parliament) भनिन्छ, जस अन्तर्गत दुईवटा सदनहरू रहेका छन्: प्रतिनिधि सभा (House of Representatives) र राष्ट्रिय सभा (National Assembly)।

प्रतिनिधि सभाको गठन: प्रतिनिधि सभामा जम्मा २७५ जना सदस्यहरू हुन्छन्। जसमध्ये १६५ जना पहिलो हुने निर्वाचन प्रणाली (First-Past-The-Post System) बाट र ११० जना समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली (Proportional Representation System) बाट निर्वाचित हुन्छन्। यसको कार्यकाल ५ वर्षको हुन्छ।

राष्ट्रिय सभाको गठन: राष्ट्रिय सभा ५९ सदस्यीय स्थायी सदन हो। जसमा प्रत्येक प्रदेशबाट ८ जनाका दरले ५६ जना र नेपाल सरकारको सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट मनोनीत ३ जना सदस्यहरू हुन्छन्।

व्यवस्थापिकाका प्रमुख कामहरू:

१. कानुन निर्माण गर्ने (Law making): देशका लागि आवश्यक ऐन, कानुन र विधेयकहरू प्रस्ताव गर्ने, छलफल गर्ने र पारित गर्ने।

२. सरकार गठन र नियन्त्रण: मन्त्रिपरिषद् गठन गर्ने, सरकारलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाउने, प्रश्न सोध्ने र आवश्यक परे अविश्वासको प्रस्ताव (Vote of no confidence) ल्याउने।

३. आर्थिक कार्यहरू: करको दर निर्धारण गर्ने, राष्ट्रिय बजेट (National budget) पारित गर्ने र वित्तीय नियन्त्रण गर्ने।

४. संविधान संशोधन: आवश्यकता अनुसार संविधानमा संशोधन (Constitutional amendment) गर्ने कार्य पनि व्यवस्थापिकाले गर्दछ।

इकाई ६: हाम्रो पृथ्वी (Our Earth)

प्रश्न ८: हावापानीमा असर पार्ने तत्त्वहरू (Factors affecting Climate) के-के हुन् ? विस्तृत रूपमा व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: कुनै पनि स्थानको लामो समय (सामान्यतया ३० वर्षभन्दा बढी) को मौसम वा वायुमण्डलको औसत स्थितिलाई हावापानी (Climate) भनिन्छ। विश्वभरि सबै ठाउँमा एकै किसिमको हावापानी पाइँदैन, किनकि यसलाई विभिन्न भौगोलिक तथा प्राकृतिक तत्त्वहरूले असर पारेका हुन्छन्। हावापानीलाई प्रभावित गर्ने प्रमुख तत्त्वहरू निम्नलिखित छन्:

१. अक्षांश (Latitude): भूमध्यरेखा (Equator) बाट उत्तर वा दक्षिणतर्फ जाँदा सूर्यको किरण छड्के पर्दै जाने हुनाले तापक्रम घट्दै जान्छ। भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा तातो हावापानी पाइन्छ भने ध्रुवीय क्षेत्रमा अत्यधिक चिसो हावापानी हुन्छ।

२. उचाइ (Altitude): समुद्र सतहबाट उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ (प्रत्येक १६५ मिटर उचाइ बढ्दा १° सेन्टिग्रेड तापक्रम घट्छ)। यसैले होचा भूभागमा तातो र उच्च पहाडी तथा हिमाली भागमा चिसो हावापानी हुन्छ।

३. समुद्रबाट दूरी (Distance from the Sea): समुद्रको किनारामा रहेका क्षेत्रमा समशीतोष्ण (Maritime climate) हावापानी पाइन्छ भने समुद्रबाट टाढा रहेका भित्री भूभागमा महाद्वीपीय (Continental climate) हावापानी पाइन्छ।

४. पहाडको उपस्थिति (Presence of Mountains): पहाड वा हिमालले हावाको बहावलाई छेक्छ। जस्तै: नेपालमा हिमालय पर्वतले दक्षिणबाट आउने जलवाष्पयुक्त हावालाई छेकेर वर्षा गराउँछ।

५. समुद्री धार (Ocean Currents): तातो समुद्री धार बग्ने ठाउँमा हावापानी न्यानो र चिसो धार बग्ने ठाउँमा चिसो हुन्छ। वनस्पति र माटोको प्रकारले पनि हावापानीलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर पारेका हुन्छन्।

इकाई ७: हाम्रो जिट (Our Past)

प्रश्न ९: वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता (Delhi Agreement of 2051 BS) को ऐतिहासिक महत्त्वको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको राजनीतिक इतिहासमा वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र दूरगामी परिवर्तनकारी घटना हो। १०४ वर्ष लामो राणाशासनको अन्त्य गरी देशमा प्रजातन्त्र स्थापना गर्न २००७ सालमा क्रान्ति भएको थियो। नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा जनता र राजाको संयुक्त प्रयासबाट राणाशासनको अन्त्य गरियो।

दिल्ली सम्झौताको पृष्ठभूमि र महत्त्व: २००७ सालको क्रान्ति उत्कर्षमा पुगेको बेला भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीमा नेपाल सरकार (राणा पक्ष), नेपाली कांग्रेस र राजा त्रिभुवनबीच त्रिपक्षीय सम्झौता भयो, जसलाई दिल्ली सम्झौता भनिन्छ। यस सम्झौताअनुसार राणा र कांग्रेसको संयुक्त मन्त्रिपरिषद् गठन हुने, जनताको सहभागितामा संविधानसभाबाट संविधान निर्माण गरिने र राजाको संवैधानिक अधिकार सुरक्षित गरिने कुरा उल्लेख थियो।

ऐतिहासिक महत्त्व: दिल्ली सम्झौतैकै फलस्वरूप नेपालमा निरंकुश राणाशासनको अन्त्य भई प्रजातान्त्रिक अभ्यासको ढोका खुल्यो। यसले जनतालाई अधिकारसम्पन्न बनाउने, राजनीतिक दलहरूले खुला रूपमा काम गर्न पाउने र देशमा आधुनिक राजनीतिक युगको सूत्रपात गर्ने आधार तयार गर्‍यो। यद्यपि यसले पूर्ण रूपमा अपेक्षा गरेजस्तो नतिजा नदिए तापनि नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा यो ऐतिहासिक कोसेढुङ्गा सावित भयो।

इकाई ८: आर्थिक गतिविधिहरू (Economic Activities)

प्रश्न १०: पर्यटन प्रवर्द्धन (Tourism Promotion) भनेको के हो ? नेपालको आर्थिक विकासमा पर्यटन क्षेत्रले खेल्न सक्ने भूमिकाको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: देशविदेशका मानिसहरूलाई आफ्नो देशका प्राकृतिक, ऐतिहासिक, धार्मिक र सांस्कृतिक स्थलहरूको अवलोकन, मनोरञ्जन र अध्ययनका लागि आकर्षित गर्ने र आवश्यक पूर्वाधार तथा सेवा सुविधा उपलब्ध गराउने समग्र कार्यलाई पर्यटन प्रवर्द्धन (Tourism Promotion) भनिन्छ। नेपाल प्राकृतिक सौन्दर्य, सगरमाथा, लुम्बिनी र समृद्ध सांस्कृतिक विविधताका कारण विश्वभरका पर्यटकका लागि प्रमुख आकर्षणको केन्द्रबिन्दु मानिन्छ।

आर्थिक विकासमा पर्यटनको भूमिका:

१. विदेशी मुद्रा आर्जन (Foreign Exchange Earnings): पर्यटकहरूको खर्चबाट देशमा विदेशी मुद्रा भित्रिन्छ, जसले देशको व्यापार घाटा कम गर्न मद्दत गर्दछ।

२. रोजगारीका अवसर सिर्जना (Job Creation): होटेल, रेस्टुरेन्ट, ट्राभल एजेन्सी, ट्रेकिङ गाइड, हस्तकला उद्योग आदि क्षेत्रमा हजारौं मानिसले प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी प्राप्त गर्छन्।

३. पूर्वाधार विकास: पर्यटन प्रवर्द्धनका कारण बाटोघाट, सञ्चार, विद्युत्, स्वास्थ्य र यातायात जस्ता विकासका पूर्वाधारहरूको विकास तीव्र गतिमा हुन्छ।

४. स्थानीय उत्पादनको बजार: स्थानीय स्तरमा उत्पादित कृषि उपज, अर्गानिक खाना र हस्तकलाका सामानहरूको बिक्रीवितरण बढेर ग्रामीण अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ।

संक्षेपमा भन्नुपर्दा, पर्यटन नेपालको समृद्धिको प्रमुख आधार हो। यसको उचित व्यवस्थापन र प्रवर्द्धन गर्न सके देशको आर्थिक उन्नति द्रुत गतिमा हुन सक्छ।

इकाई ९: हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सहयोग (International Relations and Cooperation)

प्रश्न ११: संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations - UN) को परिचय दिँदै यसका प्रमुख विशेषीकृत संस्थाहरू (Specialized Agencies) को कामको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: विश्वमा शान्ति, सुरक्षा कायम गर्ने, देशहरूबीचको आपसी सहयोग बढाउने र मानव अधिकारको संरक्षण गर्ने प्रमुख उद्देश्यले सन् १९४५ अक्टोबर २४ मा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय संस्था नै संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations - UN) हो। यसको मुख्य कार्यालय संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्यूयोर्क (New York) मा रहेको छ। नेपाल वि.सं. २०१२ मंसिर २९ गते (सन् १९५५ डिसेम्बर १४) संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्य बनेको हो।

राष्ट्रसंघका प्रमुख विशेषीकृत संस्थाहरू र तिनका कार्यहरू:

१. युनिसेफ (UNICEF - United Nations Children's Fund): विश्वभरका बालबालिकाहरूको अधिकार संरक्षण, स्वास्थ्य, पोषण, शिक्षा र कल्याणका लागि काम गर्ने संस्था।

२. विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO - World Health Organization): विश्वका सबै मानिसहरूको स्वास्थ्य स्तरमा सुधार ल्याउने, महामारी रोगहरूको नियन्त्रण गर्ने र स्वास्थ्यसम्बन्धी नीतिहरू मार्गदर्शन गर्ने संस्था।

३. युनेस्को (UNESCO - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization): शिक्षा, विज्ञान, संस्कृति र सञ्चारको विकास तथा विश्वका ऐतिहासिक एवं प्राकृतिक सम्पदाहरूको संरक्षण गर्ने संस्था।

४. अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (ILO - International Labour Organization): श्रमिकहरूको अधिकार, श्रम कानुन निर्माण, बालश्रम उन्मूलन र श्रमिकको सुरक्षाका लागि कार्य गर्ने संस्था।

५. खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO): विश्वभर कृषि उत्पादन वृद्धि गर्ने र खाद्य सुरक्षा (Food security) कायम गर्ने कार्य गर्दछ।

इकाई १०: जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन (Population and Management)

प्रश्न १२: नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट (Population Structure) र यसको व्यवस्थापनमा परिवार योजना (Family Planning) को भूमिकाको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: कुनै पनि देश वा निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको उमेर, लिङ्ग, जातजाति, भाषा, धर्म, शिक्षा र पेसागत हिसाबले हुने वर्गीकरण वा संसृतिलाई जनसङ्ख्याको बनोट (Population Structure) भनिन्छ। नेपालको जनगणना अनुसार नेपालमा युवा जनसङ्ख्याको हिस्सा ठूलो रहेको छ भने आश्रित जनसङ्ख्या (बालबालिका र वृद्धवृद्धा) पनि राम्रै अनुपातमा रहेको छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा परिवार योजनाको भूमिका:

परिवार योजना (Family Planning) भनेको दम्पतीले आफ्नो इच्छा र आर्थिक क्षमताअनुसार कति सन्तान जन्माउने र कति अन्तरालमा जन्माउने भन्ने कुराको पूर्वयोजना बनाई लागु गर्नु हो। जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा यसको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ:

१. जन्मदर (Birth rate) नियन्त्रण गरी जनसङ्ख्या वृद्धिदरलाई स्थिर राख्न मद्दत गर्दछ।

२. आमा र बच्चाको स्वास्थ्य (Maternal and child health) सुधार गर्न र कुपोषण तथा जोखिम कम गर्न सहयोग गर्दछ।

३. थोरै सन्तान भएपछि उनीहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य र पालनपोषण दिन सहज हुन्छ।

४. परिवारको आकार सानो भएपछि प्रतिव्यक्ति आय र बचत वृद्धि भई जीवनस्तर (Standard of living) उकालो लाग्छ।

तसर्थ, गुणस्तरीय जीवन र दिगो विकासका लागि परिवार योजना र प्रभावकारी जनसङ्ख्या व्यवस्थापन अपरिहार्य छ।

""" with open("nepali_social_studies_qa.html", "w", encoding="utf-8") as f: f.write(html_content) from weasyprint import HTML HTML("nepali_social_studies_qa.html").write_pdf("Nepali_Class_10_Social_Studies_Comprehensive_QA.pdf") print("PDF generated successfully!")