Chapter 07 SEE Social Studies whole chapter summary in details in easy way

 

भाग १: वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति, दिल्ली सम्झौता र प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको एक दशक (वि.सं. २००७-२०१७)

पाठ १: वि.सं. २००७ सालको क्रान्ति र दिल्ली सम्झौता

• परिचय र पृष्ठभूमि: नेपालमा १०४ वर्ष लामो राणाशासनको निरंकुशता अन्त्य गरी प्रजातन्त्र स्थापना गर्न वि.सं. २००७ सालमा क्रान्ति भएको थियो।

• दिल्ली सम्झौता: क्रान्तिलाई निष्कर्षमा पुर्‍याउन र शान्तिपूर्ण समाधान निकाल्न नेपाल सरकार (राणा पक्ष), राजा त्रिभुवन र नेपाली कांग्रेसका प्रतिनिधिबीच भारतको राजधानी दिल्लीमा भएको सम्झौता नै दिल्ली सम्झौता हो। यसै सम्झौताको आधारमा नेपालमा प्रजातन्त्रको सूत्रपात भयो।

पाठ २: प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाको एक दशक (वि.सं. २००७ देखि २०१७)

• राजनीतिक घटनाक्रम: २००७ सालको परिवर्तनपछि नेपालमा संक्रामक तथा प्रजातान्त्रिक अभ्यासको सुरुवात भयो।

• वि.सं. २०१५ सालको चुनाव: नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक आमनिर्वाचन भयो र नेपाली कांग्रेसले बहुमत ल्याएर बी.पी. कोइरालाको नेतृत्वमा पहिलो जननिर्वाचित सरकार गठन भयो। तर विभिन्न आन्तरिक विवाद र राजनीतिक अस्थिरताका कारण यो व्यवस्था एक दशकभन्दा बढी टिक्न सकेन।

भाग २: वि.सं. २०१७ देखि २०४६ सम्मका राजनीतिक घटनाहरू (पञ्चायतकाल)

पाठ ३: वि.सं. २०१७ देखि २०४६ सम्मका राजनीतिक घटनाहरू

• पञ्चायती व्यवस्थाको सुरुवात: वि.सं. २०१७ साल पुष १ गते राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकार र संसद् बर्खास्त गरी राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाए र निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे।

• मुख्य गतिविधिहरू: यस अवधिमा 'गाउँ फर्क राष्ट्रिय अभियान' सञ्चालन गरियो। राजनीतिक दलहरूले पञ्चायतविरुद्ध निरन्तर संघर्ष र आन्दोलन जारी राखे। जनचासो बढेपछि वि.सं. २०३६ सालमा जनमत संग्रह समेत भयो जसमा पञ्चायत पक्ष विजयी भयो। अन्ततः वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलनबाट यो व्यवस्था ढल्यो।

भाग ३: वि.सं. २०४६ देखि वि.सं. २०७९ सम्मका प्रमुख राजनीतिक घटनाहरू

पाठ ४: वि.सं. २०४६ देखि वि.सं. २०६३ सम्मका प्रमुख राजनीतिक घटनाहरू

• बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना: वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलनको सफलतासँगै निरंकुश पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य भयो र देशमा बहुदलीय प्रजातन्त्र तथा संवैधानिक राजतन्त्र स्थापना भयो। नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ जारी गरियो।

• सशस्त्र जनयुद्ध र परिवर्तन: वि.सं. २०५२ साल फागुन १ गतेदेखि नेकपा (माओवादी) ले सशस्त्र संघर्षको सुरुवात गर्‍यो। राजा ज्ञानेन्द्रले शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिएपछि सात राजनीतिक दल र माओवादीबीच भएको १२ बुँदे समझदारीले ऐतिहासिक वि.सं. २०६२/०६३ को जनआन्दोलनको बाटो खुलायो।

पाठ ५: वि.सं. २०६३ देखि २०७९ सम्मका राजनीतिक घटनाक्रम

• गणतन्त्रको स्थापना: वि.सं. २०६३ सालको १९ दिने जनआन्दोलनको बलमा राजतन्त्र अन्त्य भयो। वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते पहिलो संविधान सभाको बैठकबाट नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरियो।

• नयाँ संविधान: लामो राजनीतिक उतारचढाव र दुईवटा संविधान सभाको निर्वाचनपछि वि.सं. २०७२ साल आश्विन ३ गते नेपालको संविधान, २०७२ जारी भयो, जसले नेपाललाई संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको संघीय शासन प्रणालीमा रूपान्तरण गर्‍यो।

भाग ४: प्रथम विश्वयुद्ध : कारण, घटनाक्रम र परिणामहरू

पाठ ६: प्रथम विश्वयुद्ध : कारण र घटनाक्रम

• समयसीमा: प्रथम विश्वयुद्ध सन् १९१४ जुलाई २८ देखि सन् १९१८ नोभेम्बर ११ सम्म चलेको थियो।

• कारणहरू: साम्राज्यवादी देशहरूबीचको उपनिवेशको होडबाजी, गुप्त सैन्य सन्धिहरू, उग्र राष्ट्रवाद र अस्ट्रियाका राजकुमार आर्चडुक फ्रान्दिस फर्दिनानको हत्या (तत्कालीन कारण)।

• पक्षहरू: विश्व दुई खेमामा बाँडिएको थियो— मित्र राष्ट्रहरू (Allies) र केन्द्रीय शक्तिहरू (Central Powers)।

पाठ ७: प्रथम विश्वयुद्धका परिणामहरू

• मुख्य परिणाम: करोडौँ सैनिक तथा नागरिकहरूको मृत्यु भयो र अस्ट्रो-हंगेरियन, ओटोमन, जर्मन र रुसी जस्ता ठूला साम्राज्यहरूको पतन भयो।

• राष्ट्र संघको स्थापना: भविष्यमा यस्ता युद्धहरू रोक्न र विश्व शान्ति कायम गर्न 'राष्ट्र संघ (League of Nations)' को स्थापना गरियो। साथै, जर्मनीमाथि थोपरिएको कडा 'भर्साए सन्धि' ले दोस्रो विश्वयुद्धको पृष्ठभूमि तयार गर्‍यो।

भाग ५: दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारण, परिणाम तथा नेपालको भूमिका

पाठ ८: दोस्रो विश्वयुद्ध र यसका कारणहरू

• समयसीमा: सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ देखि सन् १९४५ अगस्ट २ सम्म चलेको यो मानव इतिहासकै सबैभन्दा विध्वंसकारी युद्ध थियो।

• कारणहरू: प्रथम विश्वयुद्धपछिको भर्साए सन्धिमा जर्मनीप्रساس गरिएको अपमानजनक व्यवहार, हिटलर र मुसोलिनीजस्ता तानासाहहरूको उदय (फासीवाद र nazism), राष्ट्र संघको कमजोरी र जर्मनीले पोल्याण्डमाथि गरेको आक्रमण।

पाठ ९: दोस्रो विश्वयुद्धका परिणाम र नेपालको भूमिका

• परिणामहरू: करोडौँ मानिसको ज्यान गयो, जापानको हिरोशिमा र नागासाकीमा पहिलो पटक आणविक बमको प्रयोग भयो, र विश्वमा शान्ति सुरक्षाका लागि संयुक्त राष्ट्र संघ (UN) को स्थापना भयो।

• नेपालको भूमिका: नेपालले युद्धमा प्रत्यक्ष रूपमा भाग नलिए पनि बेलायतको पक्षबाट गोर्खा सैनिकहरू पठाएर सहयोग गरेको थियो। यसले विश्वभर नेपालको वीर र साहसी राष्ट्रको रूपमा ख्याति बढायो।

भाग ६: स्थानीय क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थलको पहिचान, संरक्षण र महत्त्वपूर्ण अभ्यास प्रश्नोत्तरहरू

पाठ १०: स्थानीय क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थलको पहिचान र संरक्षण

• महत्त्व: हाम्रा गाउँ, सहर वा स्थानीय तहमा रहेका पुराना मन्दिर, दरबार, गुफा, शिलालेख र पाटी-पौवाहरू हाम्रा अमूल्य ऐतिहासिक सम्पदा हुन्।

• संरक्षणको दायित्व: यस्ता स्थलहरूको संरक्षण गर्नाले स्थानीय पहिचान जोगिनुका साथै पर्यटन प्रवर्धन हुन्छ र आर्थिक विकासमा टेवा पुग्छ।

अभ्यास तथा महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तरहरू (Review Questions & Answers)

1. प्र.१: दिल्ली सम्झौता भनेको के हो? स्पष्ट पार्नुहोस्।

   • उत्तर: वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिका समयमा राणाशासनको अन्त्य गरी देशमा प्रजातान्त्रिक शासन व्यवस्था स्थापना गर्न नेपाल सरकार (राणा पक्ष), राजा त्रिभुवन र नेपाली कांग्रेसका प्रतिनिधिहरूबीच भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीमा भएको त्रिपक्षीय सम्झौतालाई 'दिल्ली सम्झौता' भनिन्छ।

2. प्र.२: वि.सं. २०१७ साल पुष १ गतेको राजनीतिक घटनालाई किन कालो दिन मानिन्छ?

   • उत्तर: यो दिन राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बी.पी. कोइराला नेतृत्वको सरकार र संसद्लाई बलपूर्वक बर्खास्त गरी राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाएका थिए। यसले देशमा प्रजातान्त्रिक अभ्यासलाई रोकेर निरंकुश पञ्चायती व्यवस्था सुरु गरेको हुनाले यसलाई प्रजातन्त्र अपहरणको दिन मानिन्छ।

3. प्र.३: नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको घोषणा कहिले भयो?

   • उत्तर: वि.सं. २०६५ साल जेठ १५ गते पहिलो संविधान सभाको बैठकबाट नेपालमा राजतन्त्रको पूर्ण अन्त्य गरी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरिएको थियो।

4. प्र.४: प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण के थियो?

   • उत्तर: सन् १९१४ जुन २८ का दिन अस्ट्रियाका राजकुमार आर्चडुक फ्रान्दिस फर्दिनान र उनकी पत्नीको बोस्नियाको राजधानी सारायेभोमा भएको हत्या प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण थियो।