Social Studies & Life Skills Education: Complete Model Set 2082 Solutions ४. NEB Class 12 Social Studies: Group A, B & C Full Set Answers (2082)

प्रश्न १: जीवनोपयोगी सीप भनेको के हो? कुनै दुईवटा उदाहरण दिनुहोस्। उत्तर: जीवनोपयोगी सीप (Life Skills) भन्नाले दैनिक जीवनमा आइपर्ने चुनौती र समस्याहरूलाई प्रभावकारी रूपमा सामना गर्न मद्दत गर्ने मनोवैज्ञानिक र सामाजिक क्षमताहरूलाई बुझिन्छ। यसले व्यक्तिलाई अनुकूलन गर्न र सकारात्मक व्यवहार प्रदर्शन गर्न सक्षम बनाउँछ। उदाहरणहरू: १. निर्णय निर्माण सीप: सही समयमा सही विकल्प छनोट गर्ने क्षमता। २. सञ्चार सीप: आफ्ना विचार र भावनाहरू स्पष्टसँग अरूसामु राख्ने कला। 

प्रश्न नं. २ प्रश्न: नेपालको सन्दर्भमा सामाजिक विकासका कुनै दुईवटा महत्त्वहरू उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: नेपालको सन्दर्भमा सामाजिक विकासका दुई प्रमुख महत्त्वहरू यस प्रकार छन्: १. सामाजिक न्याय र समावेशीकरण: समाजमा रहेका गरिबी, अशिक्षा, र जातजाति वा लिङ्गका आधारमा हुने विभेदलाई अन्त्य गर्दै सबै वर्ग र समुदायलाई राज्यको मूल प्रवाहमा ल्याउन सामाजिक विकास आवश्यक छ। २. सबल जनशक्ति निर्माण: शिक्षा, स्वास्थ्य र पोषण जस्ता आधारभूत क्षेत्रमा सुधार ल्याई दक्ष र स्वस्थ नागरिक तयार पार्नु, जसले देशको आर्थिक उन्नतिमा प्रत्यक्ष योगदान पुऱ्याउन सकोस्। 

प्रश्न नं. ३ प्रश्न: सामाजिकीकरण भनेको के हो? यसका कुनै दुईवटा एजेन्सीहरू (माध्यम) उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: समाजमा प्रचलित मूल्य-मान्यता, संस्कृति, र व्यवहारहरू सिक्दै आफूलाई समाजको एक सक्रिय र योग्य सदस्य बनाउने निरन्तर प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। सामाजिकीकरणका दुई माध्यमहरू: १. परिवार: यो सामाजिकीकरणको पहिलो र मुख्य माध्यम हो, जहाँ बालकले आधारभूत संस्कार र नैतिकता सिक्छ। २. सञ्चार माध्यम (Media): रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेट जस्ता माध्यमले आधुनिक समाजमा विचार र विश्वव्यापी ज्ञान आदानप्रदान गर्न मद्दत गर्दछन्। 

 प्रश्न नं. ४ प्रश्न: जीवनोपयोगी सीप भनेको के हो? यसका कुनै दुईवटा उदाहरणहरू लेख्नुहोस्। उत्तर: दैनिक जीवनमा आइपर्ने विभिन्न समस्या, चुनौती र परिस्थितिहरूलाई सकारात्मक र रचनात्मक ढंगले समाधान गर्न आवश्यक पर्ने व्यावहारिक दक्षता र क्षमतालाई जीवनोपयोगी सीप भनिन्छ। यसले व्यक्तिलाई आत्मविश्वासी र आत्मनिर्भर बनाउन मद्दत गर्दछ। जीवनोपयोगी सीपका दुई उदाहरणहरू: १. आलोचनात्मक सोच (Critical Thinking): कुनै पनि कुरालाई सही वा गलत भनेर विश्लेषण गर्ने र सत्य तथ्य बुझ्ने क्षमता। २. तनाव व्यवस्थापन (Stress Management): समस्या पर्दा नआत्तिएर शान्त रहन र तनावलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने सीप। 

प्रश्न नं. ५ प्रश्न: नेपालमा डिजिटल साक्षरताको आवश्यकता किन छ? कुनै दुईवटा कारणहरू लेख्नुहोस्। उत्तर: वर्तमान सूचना प्रविधिको युगमा नागरिकहरूलाई प्रविधिको सही र सुरक्षित प्रयोग गर्न सक्षम बनाउन डिजिटल साक्षरता आवश्यक छ। यसका दुई प्रमुख कारणहरू यस प्रकार छन्: १. सरकारी सेवामा पहुँच: 'डिजिटल नेपाल फ्रेमवर्क' अनुसार सरकारी सेवाहरू (जस्तै: राहदानी, कर भुक्तानी, सवारी चालक अनुमति पत्र) अनलाइन प्रणालीबाट लिन र छिटो छरितो सेवा प्राप्त गर्न। २. सुरक्षित इन्टरनेट प्रयोग: अनलाइन ठगी, साइबर अपराध र सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगबाट बच्न र आफ्नो व्यक्तिगत जानकारी सुरक्षित राख्न। 

प्रश्न नं. ६ प्रश्न: नेपालमा बेरोजगारी समस्या समाधानका लागि शिक्षाले कस्तो भूमिका खेल्न सक्छ? कुनै दुईवटा बुँदामा लेख्नुहोस्। उत्तर: नेपालको सन्दर्भमा बेरोजगारी एउटा ठूलो चुनौती हो, जसलाई शिक्षाको माध्यमबाट निम्न अनुसार न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ: १. व्यावहारिक र प्राविधिक शिक्षामा जोड: केवल सैद्धान्तिक ज्ञान मात्र नदिएर विद्यार्थीहरूलाई प्राविधिक सीप (जस्तै: इन्जिनियरिङ, कृषि, आईटी) प्रदान गरेमा उनीहरू सजिलै रोजगारी पाउन वा स्वरोजगार बन्न सक्छन्। २. उद्यमशीलताको विकास: शिक्षाले विद्यार्थीहरूमा नयाँ सोच र व्यवसाय सुरु गर्ने साहस प्रदान गरेमा उनीहरू जागिर खोज्ने मात्र नभई अरूलाई जागिर दिने 'उद्यमी' बन्न सक्छन्। प्रश्न नं. 

७ प्रश्न: नेपालमा संघीय शासन प्रणालीका कुनै दुईवटा सबल पक्षहरू उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: नेपालको संघीय शासन प्रणालीका दुई प्रमुख सबल पक्षहरू यस प्रकार छन्: १. शक्ति र अधिकारको बाँडफाँड: राज्यको शक्ति र स्रोतलाई केन्द्रमा मात्र सीमित नराखी प्रदेश र स्थानीय तहसम्म पुऱ्याउनाले तल्लो तहका जनताले पनि शासन प्रक्रियामा सहभागी हुने अवसर पाएका छन्। २. स्थानीय विकासमा तीव्रता: स्थानीय आवश्यकता र समस्याहरू स्थानीय सरकारले नै राम्रोसँग बुझ्ने भएकाले विकास निर्माणका कार्यहरू छिटो, प्रभावकारी र जनमुखी बन्न मद्दत पुगेको छ। 

प्रश्न नं. ८ प्रश्न: नेपालमा लैंगिक समानता कायम गर्न अपनाउनुपर्ने कुनै दुईवटा उपायहरू लेख्नुहोस्। उत्तर: नेपालमा महिला र पुरुषबीचको विभेद अन्त्य गरी लैंगिक समानता कायम गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ: १. समान शिक्षा र चेतना: छोरा र छोरी दुवैलाई समान रूपमा गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने र पितृसत्तात्मक सोचमा परिवर्तन ल्याउन सामाजिक सचेतना फैलाउने। २. आर्थिक सशक्तीकरण: महिलाहरूलाई पैतृक सम्पत्तिमा समान अधिकार सुनिश्चित गर्ने र उनीहरूलाई सीपमूलक तालिम दिएर आयआर्जनका कार्यहरूमा सहभागी गराई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउने। 

प्रश्न नं. ९ प्रश्न: दिगो विकास (Sustainable Development) भनेको के हो? यसका कुनै दुईवटा स्तम्भहरू उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: भविष्यका पुस्ताको आवश्यकता पूर्ति गर्ने क्षमतामा सम्झौता नगरी वर्तमान पुस्ताका आवश्यकताहरू पुरा गर्ने विकासको प्रक्रियालाई दिगो विकास भनिन्छ। यसले वातावरण संरक्षण र विकासबीच सन्तुलन कायम गर्दछ। दिगो विकासका दुई स्तम्भहरू: १. आर्थिक स्तम्भ: स्रोत र साधनको उचित प्रयोग गरी दीर्घकालीन आर्थिक वृद्धि हासिल गर्नु। २. वातावरणीय स्तम्भ: प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता र पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण गर्नु। 

प्रश्न नं. १० प्रश्न: सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुनै दुईवटा आचारसंहिताहरू लेख्नुहोस्। उत्तर: सूचना प्रविधिको सही र सुरक्षित प्रयोगका लागि निम्न दुईवटा आचारसंहिताहरू पालना गर्नुपर्छ: १. बौद्धिक सम्पत्तिको सम्मान: अरूको लेख, तस्बिर वा सिर्जनाहरू उनीहरूको अनुमति बिना प्रयोग नगर्ने र प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) को उल्लंघन नगर्ने। २. साइबर सुरक्षा र गोपनीयता: अरूको व्यक्तिगत जानकारी वा पासवर्डहरू चोरी नगर्ने र इन्टरनेटमा कसैलाई पनि दुःख दिने, गालीगलौज गर्ने वा भ्रामक सूचना फैलाउने कार्य नगर्ने। समूह 'ख' (संक्षिप्त उत्तर): 

प्रश्न नं. ११ प्रश्न: सामाजिक अध्ययनको क्षेत्र र महत्त्वबारे चर्चा गर्दै यसले विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकासमा कसरी मद्दत पुऱ्याउँछ? स्पष्ट पार्नुहोस्। उत्तर: परिचय: सामाजिक अध्ययन एउटा यस्तो एकीकृत विषय हो जसले मानव समाज, मानवीय सम्बन्ध, र वातावरणबीचको अन्तरसम्बन्धलाई बुझाउँछ। यसले भूगोल, इतिहास, अर्थशास्त्र, नागरिक शास्त्र र समाजशास्त्र जस्ता विभिन्न विधाका आधारभूत ज्ञानलाई समेटेर विद्यार्थीहरूलाई व्यावहारिक जीवनका लागि तयार पार्दछ। सामाजिक अध्ययनको क्षेत्र (Scope): सामाजिक अध्ययनको क्षेत्र अत्यन्त व्यापक छ। यसले निम्न पक्षहरूलाई समेट्छ: मानव र वातावरण: मानिस र उसको वरिपरिको प्राकृतिक तथा सामाजिक वातावरणबीचको सम्बन्ध। नागरिक र समाज: नागरिकका अधिकार, कर्तव्य, सामाजिक मूल्य-मान्यता र परम्परा। इतिहास र संस्कृति: विगतका घटनाहरू, पुर्खाहरूको योगदान र राष्ट्रिय पहिचान। विश्वव्यापीकरण र समसामयिक विषय: अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, मानव अधिकार, दिगो विकास र सूचना प्रविधि। सामाजिक अध्ययनको महत्त्व: यस विषयको महत्त्वलाई निम्न बुँदाहरूमा प्रस्ट्याउन सकिन्छ: १. जिम्मेवार नागरिक निर्माण: यसले विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो देशको कानुन, व्यवस्था र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको बारेमा जानकारी दिई जिम्मेवार नागरिक बनाउँछ। २. सामाजिक सद्भाव र एकता: बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश नेपालमा विभिन्न धर्म र जातजातिबीच आपसी सम्मान र सद्भाव कायम गर्न यसले सिकाउँछ। ३. समानुभूति र सहकार्य: अरूको भावना बुझ्ने र मिलेर काम गर्ने (Teamwork) भावनाको विकास गर्दछ। विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकासमा योगदान: सामाजिक अध्ययनले विद्यार्थीको बौद्धिक, मानसिक र सामाजिक विकासमा निम्न अनुसार मद्दत पुऱ्याउँछ: आलोचनात्मक सोचको विकास: समाजमा रहेका विकृति र विसंगतिहरूलाई चिन्न र तिनीहरूको समाधान खोज्न विद्यार्थीलाई सक्षम बनाउँछ। जीवनोपयोगी सीपको प्रयोग: सञ्चार, नेतृत्व र समस्या समाधान जस्ता सीपहरू सिकाएर दैनिक जीवनलाई सहज बनाउँछ। नैतिक र चरित्र निर्माण: इमानदारी, अनुशासन र देशप्रेम जस्ता नैतिक गुणहरू भर्ने काम गर्दछ। निष्कर्ष: अतः सामाजिक अध्ययनले विद्यार्थीलाई केवल किताबी ज्ञान मात्र नदिएर समाजमा कसरी घुलमिल हुने र एक असल मानव कसरी बन्ने भन्ने कुरा सिकाउँछ। त्यसैले यो विषय विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकासको मेरुदण्ड हो। 

प्रश्न नं. १२ प्रश्न: नेपालमा सामाजिक विकासका मुख्य चुनौतीहरू के-के हुन्? ती चुनौतीहरूलाई समाधान गर्ने उपायहरू बारे आफ्नो सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्। उत्तर: परिचय: सामाजिक विकास भन्नाले समाजका सबै सदस्यहरूको जीवनस्तरमा सुधार, सामाजिक न्यायको प्राप्ति, र मानवीय क्षमताको वृद्धि हुनु हो। नेपालले विगत केही दशकदेखि सामाजिक रूपान्तरणका प्रयासहरू गरे तापनि भौगोलिक विकटता, सांस्कृतिक जडता र आर्थिक अभावका कारण थुप्रै चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। नेपालमा सामाजिक विकासका मुख्य चुनौतीहरू: १. सामाजिक कुप्रथा र विभेद: नेपालका कतिपय ग्रामीण भेगमा अझै पनि छाउपडी, दाइजो प्रथा, बोक्सीको आरोप, र जातीय छुवाछूत जस्ता कुप्रथाहरू विद्यमान छन्। यसले समाजको एक ठूलो हिस्सालाई अपमानित र पछाडि पारेको छ। २. लैंगिक असमानता: महिलाहरूलाई शिक्षा र पैतृक सम्पत्तिमा समान पहुँच नहुनु, र निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको न्यून सहभागिताले सामाजिक विकासलाई सुस्त बनाएको छ। ३. गरिबी र बेरोजगारी: चरम गरिबीका कारण मानिसहरू शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत आवश्यकताबाट वञ्चित छन्। स्वदेशमा रोजगारीको अभावले ऊर्जावान् युवा शक्ति वैदेशिक रोजगारीमा पलायन भइरहेका छन्। ४. अशिक्षा र चेतनाको कमी: गुणस्तरीय शिक्षाको अभाव र परम्परागत अन्धविश्वासका कारण मानिसहरू नयाँ प्रविधि र वैज्ञानिक सोचलाई सजिलै स्वीकार गर्न हिचकिचाउँछन्। ५. भौगोलिक विकटता र पूर्वाधारको अभाव: पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा यातायात र सञ्चारको पहुँच नहुँदा सरकारी सेवा र सुविधाहरू प्रभावकारी रूपमा पुग्न सकेका छैनन्। चुनौती समाधानका उपायहरू (सुझावहरू): १. जनचेतना र कानुनी कार्यान्वयन: सामाजिक कुप्रथा विरुद्ध व्यापक जनचेतना फैलाउनुका साथै जातीय र लैंगिक विभेद गर्नेलाई कडा कानुनी कारबाही गरिनुपर्छ। २. व्यावहारिक र सीपमूलक शिक्षा: केवल डिग्रीका लागि मात्र नभई आत्मनिर्भर बन्नका लागि प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षामा लगानी बढाउनुपर्छ, जसले गर्दा युवाहरू स्वरोजगार बन्न सकून्। ३. महिला सशक्तीकरण: महिलाहरूलाई आर्थिक रूपमा सबल बनाउन सीपमूलक तालिम र सहुलियतपूर्ण ऋणको व्यवस्था गरिनुपर्छ। साथै, राज्यका हरेक तहमा उनीहरूको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गरिनुपर्छ। ४. पूर्वाधार विकासमा जोड: विकट क्षेत्रहरूमा सडक, बिजुली र इन्टरनेट पुऱ्याएर स्थानीय स्रोत र साधनको परिचालन गर्नुपर्छ। ५. समावेशी विकास मोडेल: राज्यले पछाडि पारिएका वर्ग, जाति र समुदायका लागि विशेष आरक्षण र लक्षित कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। निष्कर्ष: नेपालको सामाजिक विकासका लागि सरकार, नागरिक समाज र व्यक्तिगत स्तरबाटै ठोस प्रयासको खाँचो छ। जबसम्म समाजको अन्तिम तहमा रहेका नागरिकले विकासको फल पाउँदैनन्, तबसम्म देशको समग्र विकास सम्भव छैन। 

प्रश्न नं. १३ प्रश्न: सामाजिकीकरणका प्राथमिक र माध्यमिक एजेन्सीहरू (माध्यम) को भूमिकाबारे चर्चा गर्दै व्यक्तिलाई समाजको जिम्मेवार सदस्य बनाउन विद्यालयको महत्त्व स्पष्ट पार्नुहोस्। उत्तर: परिचय: मानिस जन्मँदा एउटा जैविक प्राणी मात्र हुन्छ, तर समाजमा बसेर त्यहाँको नियम, संस्कार, र संस्कृति सिक्दै ऊ सामाजिक प्राणी बन्छ। यस प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। व्यक्तिलाई समाजमा घुलमिल गराउन विभिन्न माध्यम वा एजेन्सीहरूले भूमिका खेल्छन्, जसलाई प्राथमिक र माध्यमिक गरी दुई भागमा बाँडिन्छ। सामाजिकीकरणका एजेन्सीहरू: १. प्राथमिक एजेन्सी (Primary Agencies): यी माध्यमहरूले व्यक्तिको जीवनको सुरुवाती चरणमा गहिरो प्रभाव पार्छन्। परिवार: परिवार सामाजिकीकरणको पहिलो पाठशाला हो। बच्चाले प्रेम, स्नेह, भाषा, र आधारभूत नैतिकता परिवारबाटै सिक्छ। आमाबुबाको व्यवहारले बच्चाको चरित्र निर्माणमा जगको काम गर्छ। पिर समूह (Peer Group): उमेर मिल्ने साथीभाइको समूहमा बस्दा बच्चाले सहकार्य, प्रतिस्पर्धा, र समूहमा मिलेर बस्ने सीप सिक्छ। २. माध्यमिक एजेन्सी (Secondary Agencies): व्यक्ति अलि ठूलो भएपछि बाहिरी संसारसँग जोडिने माध्यमहरू यस अन्तर्गत पर्छन्। विद्यालय: औपचारिक नियम र ज्ञान सिक्ने ठाउँ। सञ्चार माध्यम: रेडियो, टिभी र इन्टरनेटले विश्वव्यापी घटना र आधुनिक विचारसँग परिचित गराउँछन्। धर्म र संस्कृति: यसले मानिसलाई नैतिक मूल्य र परम्पराको पालना गर्न सिकाउँछ। [Image showing Primary vs Secondary socialization agents] व्यक्तिलाई जिम्मेवार बनाउन विद्यालयको महत्त्व: विद्यालयले व्यक्तिको सामाजिकीकरणमा निम्न अनुसार महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ: अनुशासन र नियमको पालना: विद्यालयमा निश्चित समय र नियमको पालना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसले विद्यार्थीलाई समाजको कानुन र मर्यादा मान्न सिकाउँछ। बौद्धिक र व्यावसायिक विकास: विद्यालयले ज्ञान र सीप प्रदान गरी व्यक्तिलाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर र दक्ष बनाउँछ, जसले समाजको आर्थिक उन्नतिमा मद्दत पुग्छ। लोकतान्त्रिक मूल्यको सिकाई: विद्यालयमा विभिन्न समुदायका साथीहरूसँग बस्दा विविधताको सम्मान गर्ने, मतदानको महत्त्व बुझ्ने र नेतृत्व लिने क्षमता विकास हुन्छ। सामाजिक सद्भाव: विद्यालयले जातजाति, धर्म वा लिङ्गका आधारमा विभेद नगरी सबैलाई समान व्यवहार गर्न सिकाउँछ, जसले समाजमा सद्भाव कायम राख्न मद्दत गर्छ। निष्कर्ष: यसरी परिवारले सामाजिकीकरणको जग बसाल्छ भने विद्यालयले त्यसलाई पूर्णता दिन्छ। विद्यालयले विद्यार्थीलाई केवल साक्षर मात्र नबनाई समाजको एक सचेत, सभ्य र जिम्मेवार नागरिक बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुऱ्याउँछ। 

समूह 'ख' (संक्षिप्त उत्तर): 

प्रश्न नं. १४ प्रश्न: जीवनोपयोगी सीप भनेको के हो? सञ्चार र समस्या समाधान सीपले मानिसको व्यक्तिगत र व्यावसायिक जीवनमा कसरी सकारात्मक प्रभाव पार्छ? उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्। उत्तर: परिचय: दैनिक जीवनमा आइपर्ने विभिन्न चुनौती, समस्या र परिस्थितिहरूलाई बुद्धिमानीपूर्वक सामना गर्न आवश्यक पर्ने व्यावहारिक दक्षतालाई जीवनोपयोगी सीप (Life Skills) भनिन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार यी यस्ता सीपहरू हुन् जसले व्यक्तिलाई बदलिँदो वातावरणमा अनुकूल हुन र सकारात्मक व्यवहार अपनाउन मद्दत गर्छन्। १. सञ्चार सीप (Communication Skill): सञ्चार सीप भनेको आफ्ना विचार, भावना र सूचनाहरू अरूमाझ स्पष्ट, प्रभावकारी र सम्मानजनक रूपमा प्रस्तुत गर्ने कला हो। यसमा बोल्ने मात्र नभई ध्यान दिएर सुन्ने (Active Listening) क्षमता पनि समावेश हुन्छ। व्यक्तिगत जीवनमा प्रभाव: यसले परिवार र साथीभाइबीचको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ। स्पष्ट सञ्चारले गलत बुझाइ (Misunderstanding) कम गर्छ। उदाहरणका लागि, यदि तपाईँले आफ्नो समस्या घरमा स्पष्टसँग भन्नुभयो भने परिवारबाट सहयोग पाउन सजिलो हुन्छ। व्यावसायिक जीवनमा प्रभाव: कार्यालय वा कार्यक्षेत्रमा सहकर्मी र ग्राहकसँग प्रभावकारी सञ्चार गर्दा कार्यक्षमता बढ्छ। यसले नेतृत्व क्षमताको विकास गर्छ र काममा हुने विवादहरूलाई कम गर्छ। २. समस्या समाधान सीप (Problem Solving Skill): जीवनमा आइपर्ने साना-ठूला समस्याहरूको कारण खोज्ने र त्यसको सबैभन्दा उत्तम विकल्प छनोट गरी समाधान गर्ने क्षमता नै समस्या समाधान सीप हो। व्यक्तिगत जीवनमा प्रभाव: यसले मानिसलाई तनावमुक्त रहन मद्दत गर्छ। समस्या पर्दा आत्तिनुको सट्टा समाधान खोज्ने बानीले आत्मविश्वास बढाउँछ। उदाहरणका लागि, आर्थिक संकट पर्दा अनावश्यक खर्च कटौती गरेर बचत गर्ने योजना बनाउनु एउटा समस्या समाधानको कला हो। व्यावसायिक जीवनमा प्रभाव: कार्यस्थलमा हरेक दिन नयाँ चुनौतीहरू आउँछन्। जसले छिटो र सही तरिकाले समस्याको समाधान निकाल्न सक्छ, उसलाई सफल कर्मचारी वा उद्यमी मानिन्छ। यसले संस्थाको उत्पादकत्व बढाउन मद्दत गर्छ। निष्कर्ष: सञ्चार र समस्या समाधान जस्ता जीवनोपयोगी सीपहरू आजको प्रतिस्पर्धी युगमा अनिवार्य छन्। यी सीपहरूले मानिसलाई केवल शिक्षित मात्र बनाउँदैनन्, बरु एउटा परिपक्व, सफल र सम्मानित व्यक्तिको रूपमा समाजमा स्थापित हुन मद्दत गर्छन्। 

प्रश्न नं. १५ प्रश्न: डिजिटल साक्षरता भनेको के हो? यसका विभिन्न अवयवहरू (Components) बारे चर्चा गर्दै डिजिटल सुरक्षाका उपायहरू उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: परिचय: सूचना र सञ्चार प्रविधिका साधनहरू (जस्तै: कम्प्युटर, स्मार्टफोन, इन्टरनेट) प्रयोग गरेर सूचनाहरू खोज्ने, मूल्याङ्कन गर्ने, सिर्जना गर्ने र सञ्चार गर्ने क्षमतालाई डिजिटल साक्षरता भनिन्छ। यो केवल सफ्टवेयर चलाउन जान्नु मात्र होइन, बल्कि डिजिटल जगतमा सुरक्षित र जिम्मेवार ढङ्गले प्रस्तुत हुनु पनि हो। डिजिटल साक्षरताका प्रमुख अवयवहरू (Components): १. सूचना साक्षरता: इन्टरनेटमा उपलब्ध विशाल सूचनाहरूमध्येबाट आफूलाई चाहिने सही र आधिकारिक जानकारी पहिचान गर्न सक्ने सीप। २. सञ्चार र सहकार्य: डिजिटल माध्यमहरू (इमेल, सामाजिक सञ्जाल, भिडियो कन्फरेन्सिङ) प्रयोग गरेर अरूसँग जोडिने र समूहमा काम गर्ने क्षमता। ३. सामग्री सिर्जना (Content Creation): नयाँ डिजिटल सामग्रीहरू (जस्तै: लेख, तस्बिर, भिडियो वा ब्लग) तयार पार्ने र सम्पादन गर्ने कला। ४. आलोचनात्मक सोच: अनलाइनमा प्राप्त हुने 'फेक न्यूज' वा भ्रामक जानकारीलाई ठम्याउन सक्ने र तथ्यको जाँच गर्ने क्षमता। डिजिटल सुरक्षाका उपायहरू: आजको समयमा साइबर अपराध र अनलाइन ठगी बढ्दै गएकाले निम्न सुरक्षा उपायहरू अपनाउनु अनिवार्य छ: बलियो पासवर्डको प्रयोग: आफ्नो खाताहरूमा नाम वा जन्ममिति जस्ता सजिला पासवर्डको सट्टा अक्षर, अंक र संकेतहरू मिसाइएको 'स्ट्रङ्ग पासवर्ड' राख्ने र समय-समयमा परिवर्तन गर्ने। दुई-चरणीय प्रमाणीकरण (Two-Factor Authentication - 2FA): पासवर्डका साथै मोबाइलमा आउने ओटीपी (OTP) कोड अनिवार्य गर्ने, जसले गर्दा कसैले पासवर्ड थाहा पाए पनि खाता खोल्न नसकोस्। अपरिचित लिङ्कबाट बच्ने: इमेल वा म्यासेजमा आउने शंकास्पद लिङ्कहरूमा क्लिक नगर्ने, किनकि यसले फिसिङ (Phishing) वा भाइरसको जोखिम निम्त्याउन सक्छ। गोपनीयता सेटिङको व्यवस्थापन: सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना व्यक्तिगत विवरणहरू (जस्तै: फोन नम्बर, ठेगाना) सार्वजनिक नगर्ने र गोपनीयता सेटिङलाई कडा बनाउने। सफ्टवेयर अपडेट: आफ्नो मोबाइल र कम्प्युटरको अपरेटिङ सिस्टम र एपहरूलाई सधैं अपडेट राख्ने, जसले सुरक्षाका नयाँ फिचरहरू प्रदान गर्छ। निष्कर्ष: डिजिटल साक्षरता आजको युगको अपरिहार्य सीप हो। यसले हामीलाई प्रविधिको प्रयोग गरेर अवसरहरू प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ भने डिजिटल सुरक्षाका उपायहरूले हामीलाई सम्भावित जोखिमहरूबाट जोगाउँछन्। 

प्रश्न नं. १७ प्रश्न: नेपालमा नागरिक अधिकार र कर्तव्यबीचको सम्बन्ध प्रस्ट पार्दै एक सचेत नागरिकले निर्वाह गर्नुपर्ने प्रमुख कर्तव्यहरू उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: परिचय: अधिकार र कर्तव्य एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन्। राज्यले आफ्ना नागरिकको व्यक्तित्व विकास र स्वतन्त्रताका लागि जुन सुविधाहरू प्रदान गर्छ, त्यसलाई अधिकार भनिन्छ भने नागरिकले राज्य र समाजको हितका लागि गर्नुपर्ने कार्यहरूलाई कर्तव्य भनिन्छ। यी दुईबीच सधैँ परिपूरक सम्बन्ध रहन्छ; एउटा बिना अर्को अधुरो हुन्छ। नागरिक अधिकार र कर्तव्यबीचको सम्बन्ध: परस्पर निर्भरता: हामीले आफ्नो अधिकारको प्रयोग गरिरहँदा अरूको अधिकारको रक्षा गर्नु हाम्रो कर्तव्य बन्छ। उदाहरणका लागि, मलाई बोल्ने स्वतन्त्रता (अधिकार) छ भने अरूको कुरा सुनिदिने र अपमान नगर्ने मेरो कर्तव्य हो। राज्य र नागरिकको सम्बन्ध: राज्यले अधिकारको ग्यारेन्टी गर्छ भने नागरिकले कर्तव्य पालना गरेर राज्यलाई बलियो बनाउँछन्। कर्तव्य पालना नगर्ने नागरिकले अधिकारको दाबी गर्ने नैतिक आधार गुमाउँछन्। सन्तुलित समाज: जब नागरिकहरू आफ्ना अधिकारप्रति सजग र कर्तव्यप्रति जिम्मेवार हुन्छन्, तब मात्र समाजमा शान्ति, सुव्यवस्था र विकास सम्भव हुन्छ।  एक सचेत नागरिकले निर्वाह गर्नुपर्ने प्रमुख कर्तव्यहरू: नेपालको संविधान (२०७२) को धारा ४८ ले प्रत्येक नागरिकका कर्तव्यहरू निर्धारण गरेको छ। एक सचेत नागरिकका प्रमुख कर्तव्यहरू यस प्रकार छन्: १. राष्ट्रप्रति निष्ठावान हुनु: नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु प्रत्येक नागरिकको पहिलो कर्तव्य हो। २. संविधान र कानुनको पालना: राज्यले बनाएका नियम र कानुनलाई आत्मसात् गर्नु र विधिको शासनलाई सम्मान गर्नु। ३. राज्यले चाहेका बखत अनिवार्य सेवा गर्नु: राष्ट्रलाई संकट परेको बेला वा राज्यले आवश्यकता ठानेको समयमा सेवाका लागि तत्पर रहनु। ४. सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण: मठमन्दिर, पाटीपौवा, सडक, खानेपानी र सरकारी भवन जस्ता सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा र जगेर्ना गर्नु। ५. कर तिर्नु: आफ्नो आम्दानी र कानुन अनुसार राज्यलाई बुझाउनुपर्ने कर इमानदारीपूर्वक तिर्नु, जसले देशको विकासमा मद्दत पुग्छ। ६. मतदान गर्नु र सहभागी हुनु: लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा सहभागी भई सही प्रतिनिधि छनोट गर्नु र सामाजिक कार्यमा सक्रिय हुनु। निष्कर्ष: अधिकारले मानिसलाई शक्तिशाली बनाउँछ भने कर्तव्यले अनुशासित र जिम्मेवार बनाउँछ। त्यसैले, "पहिले कर्तव्य, अनि अधिकार" भन्ने मूल मन्त्रलाई आत्मसात् गरेर मात्र हामीले 'समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली' को राष्ट्रिय लक्ष्य पूरा गर्न सक्छौँ। 

प्रश्न नं. १८ प्रश्न: नेपालमा सूचनाको हक (Right to Information) को महत्त्वबारे चर्चा गर्दै सार्वजनिक निकायबाट सूचना माग गर्ने प्रक्रिया उल्लेख गर्नुहोस्। उत्तर: परिचय: राज्यका काम-कारबाही र सार्वजनिक सरोकारका विषयमा जानकारी राख्न पाउने नागरिकको अधिकारलाई सूचनाको हक भनिन्छ। नेपालको संविधान (२०७२) को धारा २७ ले प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो वा सार्वजनिक सरोकारको कुनै पनि विषयको सूचना माग्ने र पाउने हक सुनिश्चित गरेको छ। यो अधिकार लोकतन्त्रको प्राण हो। सूचनाको हकको महत्त्व: १. पारदर्शिता र जवाफदेहिता: सूचनाको हकले सरकारी तथा सार्वजनिक निकायलाई पारदर्शी बनाउँछ। कर्मचारी र प्रतिनिधिहरूलाई आफ्नो कामप्रति जिम्मेवार बनाउन यसले दबाब दिन्छ। २. भ्रष्टाचार नियन्त्रण: जब जनताले खर्चको विवरण, ठेक्का सम्झौता र निर्णय प्रक्रियाबारे प्रश्न गर्छन्, तब अनियमितता र भ्रष्टाचार हुने सम्भावना न्यून हुन्छ। ३. सुशासनको प्रवर्द्धन: नागरिकले राज्यका नीति र कार्यक्रमबारे जानकारी पाउँदा शासन प्रणालीमा जनसहभागिता बढ्छ र सुशासन कायम हुन्छ। ४. सशक्तीकरण: सूचनाले नागरिकलाई शक्तिशाली बनाउँछ। सही सूचनाको आधारमा मात्र नागरिकले सही धारणा बनाउन र आफ्नो हक अधिकारको रक्षा गर्न सक्छन्। सार्वजनिक निकायबाट सूचना माग गर्ने प्रक्रिया: सूचनाको हक सम्बन्धी ऐन, २०६४ अनुसार सूचना माग गर्दा निम्न प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ: १. निवेदन दिने: सूचना चाहिने व्यक्तिले सम्बन्धित सार्वजनिक निकायको 'सूचना अधिकारी' (Information Officer) समक्ष निवेदन दिनुपर्छ। निवेदनमा केका लागि र कुन सूचना चाहिएको हो, स्पष्ट खुलाउनुपर्छ। २. सूचना प्राप्त गर्ने समय: सूचना अधिकारीले निवेदन प्राप्त भएको १५ दिनभित्र सूचना उपलब्ध गराउनुपर्छ। यदि तुरुन्तै दिन मिल्ने भए सोही समयमा दिनुपर्छ। तर, व्यक्तिको ज्यान वा सुरक्षासँग सम्बन्धित सूचना भए २४ घण्टाभित्र दिनुपर्छ। ३. उजुरी गर्ने: यदि सूचना अधिकारीले सूचना दिन इन्कार गरेमा वा चित्तबुझ्दो सूचना नदिएमा कार्यालय प्रमुख समक्ष उजुरी गर्न सकिन्छ। ४. पुनरावेदन (Appeal): कार्यालय प्रमुखबाट पनि न्याय नपाएमा राष्ट्रिय सूचना आयोग (National Information Commission) मा पुनरावेदन गर्न सकिन्छ। आयोगले छानबिन गरी सूचना दिलाउन आदेश दिन सक्छ। निष्कर्ष: सूचनाको हक लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने हतियार हो। एक सचेत नागरिकका रूपमा हामीले यसको सही प्रयोग गरेर राज्यलाई थप उत्तरदायी र पारदर्शी बनाउन योगदान दिनुपर्छ। 

प्रश्न नं. १९ प्रश्न: नेपालमा मानवीय मूल्य र मान्यताहरूमा आएको परिवर्तनका कारणहरू उल्लेख गर्दै यी मूल्यहरूको जगेर्ना गर्न युवाहरूको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ? चर्चा गर्नुहोस्। उत्तर: परिचय: मानवीय मूल्य र मान्यताहरू समाजका त्यस्ता आदर्श, विश्वास र व्यवहारहरू हुन् जसले मानिसलाई असल, मर्यादित र परोपकारी बन्न प्रेरित गर्छन्। इमानदारी, दया, सेवा, सहिष्णुता र गुरुजनप्रतिको सम्मान नेपाली समाजका परम्परागत मूल्यहरू हुन्। तर, आधुनिक समयमा यी मूल्य र मान्यताहरूमा तीव्र परिवर्तन आइरहेको देखिन्छ। मानवीय मूल्य र मान्यतामा परिवर्तन आउनुका कारणहरू: १. विश्वव्यापीकरण र पश्चिमी प्रभाव: इन्टरनेट र सञ्चार माध्यमको विकासले गर्दा पश्चिमी जीवनशैली र उपभोक्तावादी संस्कृतिको प्रभाव बढेको छ। यसले गर्दा हाम्रा मौलिक परम्परा र मूल्यहरू ओझेलमा पर्दै गएका छन्। २. प्रविधिको दुरुपयोग: मानिसहरू भौतिक रूपमा भेटघाट गर्नुभन्दा सामाजिक सञ्जालमा बढी व्यस्त हुन थालेका छन्। यसले गर्दा आपसी आत्मीयता, संवेग र सामाजिक सम्बन्धमा संकुचन आएको छ। ३. व्यवसायिक शिक्षाको कमी: वर्तमान शिक्षा प्रणालीले नैतिक शिक्षाभन्दा पनि प्राविधिक र आर्थिक सफलतालाई बढी जोड दिने गरेकाले नयाँ पुस्तामा मानवीय संवेदना कम हुँदै गएको छ। ४. बसाइँसराइ र एकल परिवार: संयुक्त परिवारबाट एकल परिवारतर्फको आकर्षणले गर्दा बालबालिकाले हजुरबुबा-हजुरआमाबाट पाउने नैतिक कथाहरू र संस्कार सिक्ने अवसर गुमाइरहेका छन्। [Image showing traditional vs modern social values] मानवीय मूल्यको जगेर्नामा युवाहरूको भूमिका: युवाहरू समाजका संवाहक हुन्। उनीहरूले निम्न अनुसार यी मूल्यहरूको जगेर्ना गर्न सक्छन्: आदर्शको पालना: युवाहरूले आफैंले इमानदारी, अनुशासन र अग्रजको सम्मान गरेर समाजमा एउटा उदाहरण (Role Model) प्रस्तुत गर्नुपर्छ। संस्कृतिको संरक्षण: आधुनिकताको नाममा आफ्नो पहिचान बिर्सनु हुँदैन। चाडपर्व, भाषा र भेषभूषाको संरक्षण गर्दै यसलाई आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर विश्वमाझ चिनाउनुपर्छ। सामाजिक सेवामा सहभागिता: असहाय, वृद्धवृद्धा र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको सेवामा सक्रिय भएर सहानुभूति र मानवताको भावना प्रदर्शन गर्नुपर्छ। विभेद विरुद्धको आवाज: समाजमा रहेका विकृति, अन्धविश्वास र विभेदका विरुद्ध युवाहरूले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। प्रविधिको सही प्रयोग: सामाजिक सञ्जालमार्फत सकारात्मक विचार, नैतिक मूल्य र मानवीय सन्देशहरू फैलाउनुपर्छ। निष्कर्ष: परिवर्तन अनिवार्य छ, तर परिवर्तनको नाममा हाम्रा आधारभूत मानवीय मूल्यहरू हराउनु हुँदैन। युवाहरूले आधुनिक ज्ञान र प्रविधिलाई अँगाल्दै आफ्नो मौलिक संस्कार र नैतिकतालाई बचाउन सके मात्र समाज सभ्य र सुखी बन्न सक्छ। समूह 'ख' (संक्षिप्त उत्तर): 

प्रश्न नं. २० प्रश्न: नेपालमा नागरिक साक्षरताको वर्तमान अवस्थाबारे चर्चा गर्दै यसलाई प्रभावकारी बनाउने कुनै चारवटा उपायहरू लेख्नुहोस्। उत्तर: परिचय: आफ्नो देशको संविधान, राजनीतिक प्रणाली, नागरिकको अधिकार र कर्तव्य, तथा निर्वाचन प्रक्रियाबारे सचेत हुनु नै नागरिक साक्षरता हो। यो सामान्य साक्षरता (पढ्न र लेख्न जान्ने) भन्दा अलि फरक र व्यावहारिक हुन्छ। नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई सफल बनाउन हरेक नागरिकमा यो साक्षरता हुनु अनिवार्य छ। नेपालमा नागरिक साक्षरताको वर्तमान अवस्था: नेपालमा नागरिक साक्षरताको अवस्था चुनौतीपूर्ण तर सुधारोन्मुख छ: सकारात्मक पक्ष: हालका वर्षहरूमा विद्यालयको पाठ्यक्रममा सामाजिक अध्ययन समावेश गरिएकाले नयाँ पुस्तामा अधिकार र कर्तव्यबारे चेतना बढेको छ। निर्वाचनका बेला सञ्चालन गरिने मतदाता शिक्षाले पनि नागरिकहरूलाई राजनीतिक प्रक्रियामा सहभागी हुन प्रेरित गरेको छ। चुनौतीपूर्ण पक्ष: अझै पनि ग्रामीण र दुर्गम क्षेत्रका धेरै नागरिकहरू आफ्ना आधारभूत संवैधानिक अधिकार र कानुनी प्रक्रियाबारे अनभिज्ञ छन्। अशिक्षा, गरिबी र सूचनाको पहुँचमा कमी भएका कारण धेरै मानिसहरूले राज्यबाट पाउने सेवा-सुविधाको लाभ लिन सकेका छैनन्। नागरिक साक्षरतालाई प्रभावकारी बनाउने चार उपायहरू: १. व्यावहारिक शिक्षामा जोड: विद्यालय र विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा सिद्धान्त मात्र नपढाई स्थानीय तहका सरकारी कार्यालयको भ्रमण, नमुना मतदान (Mock Election) र सामूहिक छलफल जस्ता व्यावहारिक क्रियाकलापमा जोड दिनुपर्छ। २. स्थानीय भाषामा सचेतना कार्यक्रम: नेपाल बहुभाषिक देश भएकाले नागरिक साक्षरताका सामग्रीहरू (ब्रौसर, रेडियो जिङ्गल, भिडियो) विभिन्न मातृभाषामा तयार पारी प्रचार-प्रसार गर्नुपर्छ। यसले गर्दा सीमान्तकृत समुदायले सजिलै कुरा बुझ्न सक्छन्। ३. सञ्चार माध्यम र सामाजिक सञ्जालको प्रयोग: रेडियो, टेलिभिजन र इन्टरनेटमार्फत सरल र आकर्षक ढंगले नागरिकको अधिकार, कर्तव्य र कानुनी व्यवस्थाबारे जानकारीमूलक सन्देशहरू प्रवाह गर्नुपर्छ। ४. टोल-टोलमा नागरिक शिक्षा: स्थानीय सरकार र गैरसरकारी संस्थाहरू मिलेर टोल-टोलमा पुगी नागरिक अधिकार, उपभोक्ता हित, र साइबर सुरक्षा जस्ता विषयमा अन्तरक्रियात्मक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। निष्कर्ष: नागरिक साक्षरता नै समृद्ध र चेतनशील समाजको आधार हो। जब नागरिकहरू आफ्ना अधिकार र कर्तव्यप्रति स्पष्ट हुन्छन्, तब मात्र देशमा सुशासन कायम हुन्छ र लोकतन्त्रको जरा बलियो हुन्छ।

 समूह 'ग' (विस्तृत उत्तर): 

प्रश्न नं. २१ प्रश्न: नेपालमा संघीयताको अभ्यास र यसका चुनौतीहरूको सविस्तार चर्चा गर्नुहोस्। संघीय शासन प्रणालीलाई सफल बनाउन के-कस्ता सुधारहरू आवश्यक छन्? आफ्नो तर्कसहित लेख्नुहोस्। उत्तर: १. परिचय: नेपालको राजनीतिक इतिहासमा २०७२ सालको संविधान जारी भएसँगै एकात्मक शासन प्रणालीको अन्त्य भई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्थाको सुरुवात भयो। संघीयता भनेको राज्यको शक्ति र अधिकारलाई केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय गरी तीन तहमा बाँडफाँड गर्ने प्रणाली हो। "गाउँ-गाउँमा सिंहदरबार" भन्ने नाराका साथ जनताको नजिकै सरकार पुऱ्याउनु र असन्तुलित विकासलाई हटाउनु यसको मुख्य लक्ष्य हो। २. संघीयता अभ्यासका सकारात्मक पक्षहरू: नेपालमा संघीयता लागू भएपछि केही महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल भएका छन्: अधिकारको निक्षेपण: पहिले काठमाडौँमा सीमित अधिकारहरू अहिले स्थानीय तहसम्म पुगेका छन्। नागरिकहरूले सामान्य सिफारिसदेखि विकास योजनासम्मका कार्यहरू आफ्नै वडा वा पालिकाबाट प्राप्त गरिरहेका छन्। समावेशी प्रतिनिधित्व: महिला, दलित, जनजाति र अल्पसंख्यक समुदायको नीति निर्माण तहमा सहभागिता बढेको छ। स्थानीय तहमा ४०% भन्दा बढी महिलाहरूको प्रतिनिधित्व हुनु यसको सफल उदाहरण हो। स्थानीय विकासमा प्रतिस्पर्धा: विभिन्न पालिकाहरूले आफ्नो क्षेत्रको विकासका लागि नयाँ-नयाँ योजनाहरू ल्याउने र एक-अर्कासँग स्वस्थ प्रतिस्पर्धा गर्ने संस्कृति सुरु भएको छ। ३. संघीयता कार्यान्वयनका चुनौतीहरू: संघीयताको अभ्यास भइरहँदा केही गम्भीर चुनौतीहरू पनि देखिएका छन्: वित्तीय भार: तीन तहको सरकार, ठूलो संख्यामा जनप्रतिनिधि र कर्मचारीहरूको व्यवस्थापन गर्दा राज्यको प्रशासनिक खर्च अत्यधिक बढेको छ। यसले विकास बजेटमा दबाब सिर्जना गरेको छ। अधिकारको बाँडफाँडमा अस्पष्टता: संविधानमा साझा सूचीका अधिकारहरू (जस्तै: शिक्षा, वन, खानी) बारे स्पष्ट कार्यविधिको अभावमा केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबीच कहिलेकाहीँ विवाद हुने गरेको छ। दक्ष जनशक्तिको अभाव: स्थानीय र प्रदेश तहमा अनुभवी र दक्ष कर्मचारीहरूको कमीका कारण योजना तर्जुमा र कार्यान्वयनमा ढिलासुस्ती हुने गरेको छ। कानुन निर्माणमा ढिलाइ: संघीय सरकारले बनाउनुपर्ने कतिपय महत्त्वपूर्ण ऐनहरू (जस्तै: संघीय निजामती ऐन, शिक्षा ऐन) समयमा नबन्दा प्रदेश र स्थानीय सरकारले पूर्ण रूपमा काम गर्न पाएका छैनन्।  ४. संघीयतालाई सफल बनाउने सुधारका उपायहरू: संघीयतालाई दिगो र जनमुखी बनाउन निम्न सुधारहरू आवश्यक देखिन्छन्: प्रशासनिक खर्चमा कटौती: अनावश्यक आयोग, समिति र दोहोरोपना देखिएका संरचनाहरू खारेज गरी प्रशासनिक खर्च घटाउनुपर्छ। अन्तर-तह समन्वय: केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय तहबीच नियमित संवाद र समन्वयका लागि 'अन्तर-प्रदेश परिषद्' जस्ता संयन्त्रहरूलाई सक्रिय बनाउनुपर्छ। वित्तीय स्वायत्तता: स्थानीय र प्रदेश सरकारहरू सधैँ केन्द्रको अनुदानमा मात्र भर नपरी आफ्नै आन्तरिक स्रोत (कर, पर्यटन, प्राकृतिक स्रोत) पहिचान र परिचालनमा सक्षम हुनुपर्छ। जनशक्ति विकास: स्थानीय तहका कर्मचारी र जनप्रतिनिधिहरूलाई योजना तर्जुमा, बजेट निर्माण र सुशासनका विषयमा निरन्तर तालिम प्रदान गर्नुपर्छ। छिटो कानुन निर्माण: संघीय संसद्ले प्रदेश र स्थानीय तहलाई काम गर्न मार्गप्रशस्त गर्ने आवश्यक ऐनहरू प्राथमिकताका साथ निर्माण गर्नुपर्छ। ५. निष्कर्ष: संघीयता आफैँमा साध्य होइन, यो त विकास र न्याय प्राप्त गर्ने साधन मात्र हो। नेपाल जस्तो विविधतायुक्त देशका लागि संघीयता एउटा अवसर हो। सुरुवाती चरणमा केही जटिलताहरू देखिनु स्वाभाविक भए पनि, सबै तहका सरकारहरू इमानदार भएर जनताको सेवामा लाग्ने हो भने संघीयताले नै नेपाललाई समृद्ध बनाउन सक्छ। 

प्रश्न नं. २२ प्रश्न: नेपालको आर्थिक विकासमा कृषि, पर्यटन र जलविद्युत क्षेत्रको भूमिकाको तुलनात्मक विश्लेषण गर्नुहोस्। यी क्षेत्रहरूको एकीकृत विकासले कसरी 'समृद्ध नेपाल' को सपना साकार पार्न सक्छ? उत्तर: १. परिचय: नेपाल एक प्राकृतिक स्रोत र साधनले सम्पन्न देश हो। भौगोलिक विविधता र जलस्रोतको प्रचुरताका कारण नेपालको आर्थिक समृद्धिका तीनवटा मुख्य आधारस्तम्भहरू कृषि, पर्यटन र जलविद्युत हुन्। नेपाललाई अल्पविकसित मुलुकबाट मध्यम आय भएको मुलुकमा रूपान्तरण गर्न यी क्षेत्रहरूको योगदान अपरिहार्य छ। २. तीन क्षेत्रहरूको भूमिका र तुलनात्मक विश्लेषण: कृषि (Agriculture): नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि हो। झन्डै ६०% भन्दा बढी जनसंख्या यसमा आश्रित छन्। भूमिका: यसले खाद्यान्न सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ र औद्योगिक कच्चा पदार्थ उपलब्ध गराउँछ। अवस्था: अझै पनि हाम्रो कृषि निर्वाहमुखी छ। आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरणको अभावले गर्दा ठूलो मात्रामा खाद्यान्न आयात गर्नुपर्ने अवस्था छ। पर्यटन (Tourism): नेपालको अद्वितीय प्राकृतिक सुन्दरता (हिमाल, ताल) र सांस्कृतिक सम्पदाले गर्दा पर्यटन क्षेत्रमा ठूलो सम्भावना छ। भूमिका: यो वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्ने प्रमुख स्रोत हो। यसले होटल, यातायात र हस्तकला जस्ता क्षेत्रमा तत्काल रोजगारी सिर्जना गर्छ। अवस्था: पूर्वाधार (अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, सडक) र प्रवद्र्धनको कमीले गर्दा हामीले सोचेजति पर्यटक भित्र्याउन सकेका छैनौँ। जलविद्युत (Hydropower): नेपालमा करिब ४२,००० मेगावाट जलविद्युत उत्पादन गर्न सकिने प्राविधिक क्षमता रहेको अनुमान छ। भूमिका: ऊर्जा सुरक्षाका साथै छिमेकी देशहरूलाई विद्युत निर्यात गरेर ठूलो व्यापार घाटा कम गर्न सकिन्छ। यो दीर्घकालीन र दिगो आम्दानीको स्रोत हो। अवस्था: पछिल्ला वर्षहरूमा उत्पादन बढे तापनि प्रसारण लाइनको अभाव र लगानीको समस्या अझै कायम छ। ३. एकीकृत विकासको अवधारणा (Integrated Development): यी तीन क्षेत्रहरू एक-अर्कासँग अन्तरसम्बन्धित छन्। यिनीहरूको एकीकृत विकासले कसरी समृद्धि ल्याउँछ भन्ने पक्षहरू निम्न छन्: १. कृषि र पर्यटनको सम्बन्ध (Agro-Tourism): ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि फर्महरू स्थापना गरी पर्यटकहरूलाई त्यहीँको स्थानीय उत्पादन खुवाउने र कृषि पर्यटन प्रवद्र्धन गर्दा किसानको आयस्तर दोब्बर हुन सक्छ। २. जलविद्युत र कृषि: जलविद्युतको विस्तारले सिँचाइ सुविधाहरू बढ्छन् र कृषिमा आधुनिक मेसिनहरूको प्रयोग (विद्युतीय पम्प, शीत भण्डार) सम्भव हुन्छ, जसले लागत घटाउँछ। ३. जलविद्युत र पर्यटन: पर्यटकीय क्षेत्रहरूमा गुणस्तरीय विद्युत आपूर्ति भएमा होटल र केबलकार जस्ता सुविधाहरूको गुणस्तर बढ्छ। साथै, ठूला जलविद्युत आयोजनाका जलाशयहरू (जस्तै: कुलेखानी) आफैँमा पर्यटकीय आकर्षण बन्न सक्छन्। ४. रोजगारी सिर्जना र गरिबी निवारण: यी तीन क्षेत्रको विकासले देशमै लाखौँ युवाहरूलाई रोजगारी दिन्छ, जसले गर्दा वैदेशिक रोजगारीमा जाने बाध्यता अन्त्य हुन्छ।  ४. सफल पार्नका लागि गर्नुपर्ने कार्यहरू: कृषिमा अनुदान र प्रविधिको पहुँच पुऱ्याउने। प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्यहरू जोड्ने द्रुतमार्ग र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलहरूको सफल सञ्चालन गर्ने। विद्युत निर्यातका लागि अन्तरदेशीय प्रसारण लाइन निर्माणमा तीव्रता दिने। नीतिगत सुधार गरी स्वदेशी तथा विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्ने। ५. निष्कर्ष: निष्कर्षमा, कृषिले जीवन दिन्छ, पर्यटनले पहिचान दिन्छ र जलविद्युतले शक्ति दिन्छ। यी तीनै क्षेत्रको सन्तुलित र एकीकृत विकास नै 'समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली' को लक्ष्य प्राप्त गर्ने सबैभन्दा छिटो र भरपर्दो बाटो हो। राज्यले यी क्षेत्रलाई प्राथमिकतामा राखेर योजनाबद्ध लगानी गर्नुपर्छ। 

प्रश्न नं. २३ प्रश्न: नेपालमा वैदेशिक रोजगारीका सबल र दुर्बल पक्षहरूको विश्लेषण गर्दै स्वदेशमै रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्न राज्य र निजी क्षेत्रले खेल्नुपर्ने भूमिकाहरूका बारेमा आफ्नो तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्। उत्तर: १. परिचय: नेपालको वर्तमान अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त हुने विप्रेषण (Remittance) मा आधारित छ। नेपालको श्रम शक्ति सर्वेक्षण अनुसार हरेक वर्ष करिब ४ देखि ५ लाख युवाहरू श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन्, तर स्वदेशमा पर्याप्त अवसर नहुँदा उनीहरू खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया लगायतका देशमा जान बाध्य छन्। वैदेशिक रोजगारीले देशलाई आर्थिक रूपमा टेवा पुऱ्याए तापनि यसका सामाजिक र दीर्घकालीन असरहरू भने गम्भीर छन्। २. वैदेशिक रोजगारीका सबल पक्षहरू (Pros): विप्रेषण (Remittance): नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा विप्रेषणको योगदान करिब २५-३०% रहेको छ। यसले वैदेशिक मुद्राको सञ्चिति बढाउन र भुक्तानी सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गरेको छ। गरिबी न्यूनीकरण: वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त आम्दानीले ग्रामीण भेगका परिवारहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य, र जीवनस्तरमा उल्लेख्य सुधार ल्याएको छ। सीप र प्रविधि हस्तान्तरण: विदेशमा काम गरेर फर्केका युवाहरूले नयाँ सीप, प्रविधि र कार्यसंस्कृति लिएर आउँछन्, जसलाई स्वदेशमा उद्यमी बन्न प्रयोग गर्न सकिन्छ। ३. वैदेशिक रोजगारीका दुर्बल पक्षहरू (Cons): दक्ष जनशक्तिको पलायन (Brain Drain): देशका ऊर्जावान् र उत्पादनशील युवाहरू विदेशिँदा स्वदेशको विकास निर्माण र कृषि क्षेत्रमा 'लेबर' अभाव देखिएको छ। सामाजिक र पारिवारिक विखण्डन: लामो समयसम्म परिवारबाट टाढा रहँदा श्रीमान्-श्रीमतीबीचको सम्बन्धमा दरार आउने, बालबालिकाको हेरचाहमा कमी हुने र वृद्धवृद्धाहरू एक्लो हुने जस्ता समस्या बढेका छन्। जोखिमपूर्ण काम र मृत्यु: असुरक्षित कार्यवातावरणका कारण धेरै नेपालीहरूले कार्यस्थलमा ज्यान गुमाउनु परेको छ भने कतिपय अंगभंग भएर फर्कनु परेको छ। आयातमा आधारित अर्थतन्त्र: विप्रेषणबाट आएको पैसा उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी हुनुको सट्टा विलासिताका वस्तु र आयातित सामानमा खर्च भइरहेको छ। ४. स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्न राज्य र निजी क्षेत्रको भूमिका: क) राज्यको भूमिका: नीतिगत सुधार: सरकारले 'श्रम र रोजगारी नीति' लाई परिमार्जन गरी साना तथा मझौला उद्योग (SMEs) लाई कर छुट र सहुलियतपूर्ण ऋणको व्यवस्था गर्नुपर्छ। व्यावहारिक शिक्षा: शिक्षा प्रणालीलाई सीपमूलक र प्राविधिक बनाउनुपर्छ ताकि विद्यार्थीहरू पास हुनेबित्तिकै बजारमा बिक्न सक्ने दक्ष जनशक्ति बनून्। पूर्वाधार विकास: कृषि, पर्यटन र जलविद्युत क्षेत्रमा ठूला पूर्वाधारहरू निर्माण गरी हजारौँको संख्यामा रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्छ। नवप्रवर्तन (Innovation) लाई प्रोत्साहन: नयाँ सोच भएका युवाहरूलाई 'स्टार्टअप' सुरु गर्न बीउ पुँजी (Seed Money) र मेन्टरसिप प्रदान गर्नुपर्छ। ख) निजी क्षेत्रको भूमिका: लगानी विस्तार: उद्योगी र व्यवसायीहरूले केवल व्यापार (Import) मा मात्र केन्द्रित नभई उत्पादनमूलक उद्योग (Manufacturing) मा लगानी बढाउनुपर्छ। तालिम र इन्टर्नसिप: उद्योगहरूले कलेजका विद्यार्थीहरूलाई इन्टर्नसिप र कार्यस्थलमा आधारित तालिम (OJT) दिएर उनीहरूलाई कामको लागि तयार पार्नुपर्छ। स्थानीय स्रोतको उपयोग: स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगहरू (जस्तै: जडिबुटी प्रशोधन, जुस कारखाना) सञ्चालन गरी स्थानीयलाई रोजगारी दिनुपर्छ। ५. निष्कर्ष: वैदेशिक रोजगारी नेपालको लागि तत्कालको बाध्यता हो तर यो दीर्घकालीन समाधान होइन। देशको समृद्धि तब मात्र सम्भव छ जब युवाहरूले आफ्नै माटोमा पसिना बगाउने वातावरण पाउँछन्। त्यसैले राज्यले अभिभावकीय भूमिका खेल्दै र निजी क्षेत्रले आर्थिक इन्जिनको रूपमा काम गर्दै एकीकृत प्रयास गरेमा मात्र 'स्वदेशमै रोजगारी' को नारा यथार्थमा परिणत हुन सक्छ।